fredag 14. oktober 2016

Egoistisk? Eller...


For ei tid tilbake fekk eg vite at ein bekjent av meg var død. Ikkje at eg kjente han så veldig godt, men vi snakka ilag når vi treftest og han hadde alltid eit smil på lur om vi hasta forbi kvarandre på veg til kva det no skulle vere. Eg likte han, og eg vart glad når eg såg han, sjølv om vi ikkje alltid hadde tid til meir enn eit smil. No var han altså død. Kva som hadde hendt? Eg visste ikkje. Eg hadde ikkje høyrt at han var sjuk, for rykta går jo i ein liten by. Ikkje hadde eg fått med meg at noko ulykke hadde skjedd heller, men eg var raskt på nett for å sjekke det. Ingenting.

Det sto ikkje «ble brått revet bort» eller «ble tatt fra oss» i dødsannonsa. Det sto noko anna, noko som ofte står når den det gjeld ikkje har vorte revet eller tatt bort, men heller har valt å gå sjølv. Rykta går i ein liten by, og ryktet hadde nådd meg før eg såg dødsannonsa, så kanskje eg tolka det feil?

Eg veit ikkje kva som har skjedd. Men det gjorde noko med meg, tanken på at han, som alltid smilte når eg trefte han, alltid veksla nokre ord om tida var der, han kan ha valt dette sjølv.

Var det nokon som såg at det kom? Var det nokon som skjønte? Heilt sikkert. Var det nokon som prøvde å hjelpe? Sannsynlegvis. Forhåpentlegvis. Hjalp det? Kanskje. I alle fall litt, der og då.

Å velje å forlate verda er ikkje noko du gjer impulsivt. Å velje å avslutte livet, det har vore i tankane lenge. Det har vore vege for og imot, det har vore argumentert i seine nattetimar og svarte stunder. Det har vore desperasjon og fortvilte rop om hjelp, men om hjelpa kjem greier du ikkje ta imot.

Eg veit. Eg har vore der. Eg har ropt og eg har grine. Eg har vore overbevist om at alle andre, dei eg er glad i, dei har det betre utan meg. Det er mykje eg ikkje hugsar frå den perioden av livet mitt, men det står klart for meg. Dei eg var glad i, dei ville få det betre om eg ikkje var der. Eg ville gjort dei ei teneste, frigjort dei for ei byrde. Skrudd tankegang? Ja. Men blodig alvor for meg. Eg ville - for ein gongs skuld - gjere det rette.

Det er lett å tenke: «Ærleg talt, skjerp deg! Slutt å tenke slik, det stemmer ikkje. Ta deg saman og få orden på livet ditt!» Lett å tenke for dei rundt, uoppnåeleg for den det gjeld. Når alt er svart og du ikkje ser noko utveg. Når du har kome så langt at det å avslutte alt står for deg som ein aktuell tanke og ei fornuftig løysing, då er du ikkje rasjonell. Du tenker ikkje rasjonelt når du seriøst vurderer det til at dei du er glad i har det betre utan deg. Då er det ikkje berre å «ta seg saman» og skjerpe seg. Du er forbi det stadiet.

Eg kom aldri så langt at eg gjorde det. Eg prøvde aldri. Men eg kan forstå dei som ikkje ser nokon annan utveg. Eg kan forstå at ikkje alle kjem gjennom det slik eg gjorde. Eg trur at dei som gjer alvor av det, dei gjer det ikkje for å såre dei rundt seg. Eg har høyrt at det
å ta livet sitt er det mest egoistiske nokon kan gjere. Eg trur ikkje det. Eg trur at ganske mange tenker heilt motsett. Dei vil gjere livet lettare for dei rundt, hjelpe dei gjennom å fjerne seg sjølv.

Har dei som er igjen ei anna oppfatning? Heilt klart. Er dei sinte, frustrerte og fortvilte? Heilt klart. Det må dei ha lov til. Det er dei som sit att med sorga og saknet. Det er deira rett å sørge slik dei kan, slik dei får til. Vi andre skal ikkje, og kan ikkje, bestemme korleis dei skal reagere. Slik må det vere.

Det gjer noko med meg. At han, som eg alltid vart så glad av å møte, hadde han eit skrikande mørke inni seg? Eit mørke han gøymte bak smilet eg vart så glad av? Har eg gløymt mitt eige skrikande mørke, så eg ikkje kjenner det igjen i andre?

Eg veit ikkje kva som skjedde. Men eg vil sakne han og smilet hans. Og eg vil forsøke å sjå mørket bak andre smil.

fredag 13. november 2015

Bil, fordomar og kjekke folk.

Eg har bil. Eg har hatt bil i mange år. Vi hadde to bilar i fleire år. Det sto tre bilar som vi disponerte utanfor huset vårt, om ein skal rekne med firmabilen til mannen. Til alt overmål hadde vi faktisk fire bilar ståande ein periode. Ein til å kjøre ungar med, ein om vi ikkje hadde med ungar, ein firmabil, og ein avskilta bil som venta på hjelp til å kome seg til opphogginga. Skal eg noko tek eg bilen. Som ein kammerat sa: "Folk flest kler på seg bilen som ei jakke." That's me.

I haust har eg forlatt tilværet som heiltidsstudent og er no heiltidsstudent og sjukepleiar i 50 %. Sjukepleiar i 50 % stilling betyr kveldsvakter og helgejobbing. Null stress, eigentleg. Men med éin bil og tre ungar sto eg plutseleg med eit logistikkproblem. Logistikkutfordringar har det vore før òg, men det har vore meir av typen "kven kjører kva for ein unge hit eller dit, då og då". No er det plutseleg "det går ikkje opp"-type problem. Eg skal på arbeid til kl 07.30, er litt usikker på om det er sunt i lengda å skysse ungar til skulen kl 07 når skulen ikkje startar før kl 08.20, og det ikkje er åpent på SFO ein gong.

Løysinga på problemet kraup inn i hjernen min ein kveld. Litt usikker på kvar ho kom frå forresten, men løysinga var: BUSS! Sidan enkelte i familien har meir dramatiske busserfaringar enn meg, så førte løysinga til at det vart eg som måtte ta buss. Eg har ikkje tatt buss sidan før eg gifta meg for 20 år sidan. Før no.

Sannsynlegvis har eg fleire fordomar enn eg trudde. Mi forventning til å ta buss var irriterte medpassasjerar, seine bussar og mutte sjåførar som vart stressa og sure om dei måtte vente på passasjerar, eller enno verre: hjelpe passasjerane! Der tok eg feil.

Eg har fått fordomane mine rett attende i fleisen. For eksempel bussjåføren som smiler og seier hei til alle som kjem ombord i bussen. Sjølv om klokka er 06.45 på morgonen og dei fleste andre av oss ikkje har fått opp korkje auge eller munn. Første gongen eg møtte han vart eg rett forundra. "Oj, oj! Eg såg deg ikkje!" ropa han og hoppa ut av bussen på busstasjonen for å hjelpe ei gamal dame med å få rullatoren ombord. Han smilte og sa hei til alle, og ropa "Ha ein god dag!" til dei som gjekk ut bak i bussen. Om dei hørte han veit eg ikkje, men eg hørte. Og eg kjente at eg vart glad.

Eller han som sat på skrå overfor meg ein annan dag, sikkert ikkje meir enn 20 år. Bussen vart fullare og fullare, og fleire og fleire måtte bryte den personlege barriera si og sette seg attmed nokon dei ikkje kjente på bussen. Eg måtte gjere det eg òg. Ingen sat attmed 20-åringen og ei eldre dame med trillebag spurte om ho kunne sette seg. "Ja, naturlegvis!" sa 20-åringen, smilte og letta trillebagen hennar opp frå midtgangen for henne.

Det er ikkje så verst å ta buss i Molde. Eg blir glad av det.

(Forresten så laug eg litt: Det er ikkje null stress med seinvakter og helg.)

onsdag 4. november 2015

Ein liten hyllest

For nokre dagar sidan kjørte eg bak ein bobil. Kvar gong eg ser ein bobil går tankane mine til ei av dei mest fantastiske damene eg har møtt i heile mitt liv. Som nyutdanna sjukepleiar begynte eg på natt på ei travel medisinsk avdeling på sjukehuset. Som nyutdanna sjukepleiar kunne eg eigentleg ingenting. Ikkje eigentleg. Det "kliniske blikket" var dårleg utvikla og læringskurva var bratt.

Det var då eg vart kjent med denne dama. Det var ikkje første gongen ho hadde møtt ein nyutdanna, forvirra og totalt uvitande sjukepleiar. Dei hadde ho møtt mange av, og ho hadde lært mange kva det kliniske blikket eigentleg handla om. Ho lærte meg korleis eg skulle snakke med pasientane, korleis eg skulle reie ei seng på ein god måte, kva tid eg måtte ringe legen, korleis eg skulle vise pasientane respekt, korleis eg skulle opptre overfor pårørande, korleis eg kunne takle dei vanskelege situasjonane, kor viktige dei små detaljane var. Ho lærte meg å ta søpla ut frå romma før vaktskiftet og å stå på krava for pasientane. Eg kunne ramsa opp mykje.

Ho sa sjeldan "no skal eg vise deg...", ho berre gjorde det ho alltid hadde gjort. Ho var eit førebilete for meg i måten ho var på og holdningane ho hadde. Ho hadde ein genuin omsorg for pasientane, dei ho arbeidde for og saman med. Ho hadde ein arbeidsmoral som overgår dei fleste, og sette ære i å gjere ein god jobb. Ho er stemma som er i hovudet mitt når eg blir freista til å ta snarvegar og gjere halvgodt arbeid. Ho hadde høge krav til seg sjølv, og forventa at dei rundt også gjorde sitt beste. Ho sette ein standard i yrkesutøvinga si som vi andre gjorde vårt beste for å leve opp til. Ikkje fordi vi følte vi måtte, men fordi ho fekk oss til å ønske det.

Ho høyres ut som ein helgen, men ho var nok ikkje det. Ho var eit menneske med følelsar, tankar og meiningar, ho som alle oss andre. Ho kunne bli sint og føle seg urettferdig behandla. Ho blei fortvilt når ho følte ho ikkje fekk det ho meinte ho trong og hadde rett på, og ho hadde sterke meiningar om mangt.

I mange år arbeidde vi mykje ilag, vi to. Etter kvart vart det mindre og mindre, eg skifta arbeidsplass og møtepunkta vart færre. Men kontakten var der dei gongene vi møttes. I korridoren på sjukehuset vart dagen lysare og betre kvar gong eg såg ho. Ho trong ikkje å ha tid til å prate med meg ein gong.

Eg kjem aldri til å gløyme morgonen på arbeid då kollegaen min sa: "Ja, du veit vel kva som har skjedd??" Nei, det visste eg ikkje, og det er sjeldan eg har vore så sett ut som då ho kunne fortelje at ho som eg har sett på som eit førebilete og ein morsfigur i så mange år, hadde døydd berre få dagar før.

Det går sjeldan ei heil veke utan at ho er innom tankane mine. Som her eine dagen då eg kjørte bak bobilen. Då kom ho i tankane mine igjen. Ho elska turane i bobilen, saman med mannen og gjerne eit barnebarn eller tre. Framfor alt var familien det viktigaste for ho. At dei hadde det bra var avgjerande for om ho hadde det bra. Eg trur at svigersønene hennar hadde ei like god svigermor som svigersønene til mamma, og det seier litt.

Ein liten hyllest til ei av dei mest fantastiske damene eg har møtt. Ho har lært meg så utruleg mykje om livet og har mykje av æra for at eg er ein så god sjukepleiar som eg er i dag.

lørdag 6. juni 2015

Kvinnfolk bak rattet og gentlemen-fakter.

Eg ser på meg sjølv som ein god sjåfør. Eg har ein far som var fast bestemt på at hans ungar ikkje skulle vere av den hjelpelause sorten, og då tenkte han nok kanskje spesielt på systrene mine og meg. Han skulle ikkje ha noko av at vi vart ståande i vegkanten med flatt dekk som vi ikkje kunne å skifte sjølv. Så eg kan å skifte dekk (eller "å skifte hjul" heiter det vel?). Ikkje at eg har gjort det så ofte dei siste åra, ikkje i det heile, for å være ærleg, men eg kan det. Eg kan dessutan å peile og fylle olje, i tillegg til å fylle på spylevæske og vatn. På kvar sin plass, sjølvsagt.

Ikkje nok med det, på den tida då ungane hans dreiv med kjøreopplæring hadde pappa ein relativt heftig frustrasjon over kjøreskulane. Dei lærte ikkje frå seg verken rygging eller lukeparkering! Dette var uakseptabelt, og alle ungane måtte fint rygge nabobygda rundt - der var det ikkje riksveg, berre vanleg, smal bygdeveg - i tillegg til å lukeparkere mellom brusflasker eller liknande på skuleplassen. Han skulle ikkje ha på seg at ungane hans ikkje kunne det heller. Så eg er ein meister i rygging og lukeparkering, og ryggar alltid inn når eg parkerar. Sjølv om kjøreskulane var inkompetente trong ikkje ungane hans å vere det, var hans filosofi.

Eg er veldig glad for at pappa lærte meg alt det. Eg er stolt over at eg er ein god sjåfør og at eg kan ta eit dekkskift på strak arm. Eg elskar å ta laust på speilglatt slapseveg når det står ein kar fast i brøytekanten rett ved. Eg frydar meg når eg tek lukeparkeringa rett framfor augene på gjengen med mannfolk. Og eg avskyr det enno meir om det viser seg at eg har feilrekna og må rette opp bilen og ta andre forsøk. I alle fall om nokon ser meg.

Det er lite som får fram feministen i meg på samme måte som generalisering og steriotyping av dårlege sjåførar, og då gjerne med bruk av kommentaren "kvinnfolk". Eg trur at ein god del tenker at dårlege sjåførar er synonymt med kvinnelege sjåførar, og det irriterer meg grenselaust. Eg har blitt fotfulgt av ein spirrevipp av ein tilsett ved bensinstasjonen der eg kjøpte spylevæske, fordi han ikkje trudde på meg då eg gjentatte gonger forsikra om at eg greidde å fylle det på rett plass utan hjelp. Han tok til slutt flaska ut av hendene på meg og fylte på for meg. Hadde det vore ei teikning frå Disney hadde røyken stått ut av øyrene på meg.

Ein kamerat lurte på kvifor eg ikkje berre kunne vere takknemleg fordi det fortsatt finns gentlemen her i verda. Då tenkte eg at han ikkje har skjønt det. Eg synest det er stas når mannfolk held døra for meg eller gje meg ei hand å halde i om det er glatt på vegen. Eg synest det er stas med gentlemen-fakter. Eg er gift med ein gentleman. Den beste i verda, fakstisk. Problemet kjem når dei ikkje gjer det for å gjere stas på oss eller for å hjelpe oss, men fordi dei automatisk går ut frå at vi alltid, til ei kvar tid treng hjelp til alt, og at vi ikkje får til nokon ting. Ikkje ein gong å fylle spylevæske.

Når det er sagt må eg innrømme at eg sannsynlegvis bidreg til stereotypien eg óg. Ikkje fordi eg er ein dårleg sjåfør, men fordi eg, når eg ser ei dårleg parkering, eller nokon som strevar med rygginga, ja då tenker eg: "kvinnfolk!". Eg må dessverre tilstå at eg er skuldig i automatisk å tenke at det er kvinnelege sjåførar som parkerar midt på kvitstreken og ein meter frå kanten. Eg blir overraska om det viser seg at det er ein mannleg sjåfør. Dessverre.

Eg trur derimot ikkje det er fordi eg trur at kvinnelege sjåførar ikkje kan å kjøre. Eg trur det er fordi eg ikkje kan forstå at dei ikkje har lært seg å kjøre betre! Og eg er fullstendig klar over at det er ganske så generaliserande det óg. På samme måte som ikkje alle mannfolk er like stødige sjåførar kan ikkje alle kvinnfolk vere det heller. Dessutan trur eg at det er stoltheita mi som får seg ein knekk, fordi eg veit at dersom eg feilreknar lukeparkeringa mi og må gjere fleire forsøk, då står mannfolka der og tenker: "kvinnfolk!". Det er nesten meir enn eg kan bere.

søndag 17. mai 2015

17. mai er vi så glad i...?

No sit eg her med bunadsøljene til rens i sitronsyre og Zalo og funderer på korleis 17. mai alltid kjem som julekvelden på kjerringa. I alle fall her i huset. I år er det verre enn nokon gong. Eg har ei oppgåve som skal leverast på fredag, og som vanleg har eg ikkje akkurat starta skrivinga i så veldig god tid. Neste søndag skal håpefulle nr.1 feire konfirmasjon, og planlegginga til det er vel heller ikkje heilt i boks.

Nattdyr som eg er så går sjølvsagt natta med til skriving av oppgåve og dagen går med til soving. Meir usosial enn det er det vanskeleg å bli, i alle fall om du spør sjefen i heimen som må halde ut med meg dei få timane vi er våkne og heime samtidig. Men han har, som alltid, eit heilt utruleg tolmod og overser og overhøyrer dei verste utbrota. Stakkars ungar som ikkje forstår noko som helst når mora brøler fordi dei flyttar på ein stol eller spør om dei kan få mat. Berre fem dagar att, folkens!


17.mai kom så lite lageleg som det går an i år, midt i oppgåveskrivinga. Som eg for så vidt kunne ha gjort unna for lenge sidan, om det ikkje var for at eg er ein evig tidsoptimist! Fint ord, ikkje sant? Høyrest  mykje betre ut enn at eg alltid er for seint ute. Eg er evig optimist når det kjem til å vurdere kor mykje tid eg har.

Ellers har eg i mange år hatt lite til overs for 17.mai, med småungar som skal gå i tog sjølv om dei eigentleg ikkje vil, i surt og grått vèr, med frukostbrødskiva i handa og bunaden på snei, stupande ut døra alt for seint - i år igjen. Sjarmen har liksom ikkje vore der på same måten som då eg var lita. Då gjekk alle i tog. Og då meiner eg alle. Vi gjekk rebusløp frå skulen til aldersheimen, dit korpset kom for å spele før toget gjekk attende til skulen. Først gjekk korpset, som hadde vore i 4-5 bygder og gått 17.mai-tog tidlegare på dagen, så kom skulen. Når alle skuleklassane hadde gått, ja då gjekk alle andre etter i toget. Dei skulle jo bort på skulen, skal vite, for der var festen.

Og toget gjekk midt på riksvegen! Å få gå midt i bilvegen var ulideleg spanande for ei lita ei som ikkje fekk sykle på besøk til venninnene sine før ho var både 11 og 12 år. Det var så mykje langtransport forbi hos oss, og alle skulle rekke ei ferge. Alle som har prøvd å rekke ei ferge veit at fartsgrensene alltid er for lave og tida alt for kort. 12-åringen min såg ikkje heilt fasinasjonen med å få gå midt i vegen, han berre himla med augene og rista overberande på hovudet. Etter kvart som ungane blir større blir det trass alt enklare med 17.mai-feiring òg, heldigvis. Ungane går sjølv og dei får ikkje panikk om du ikkje står der toget sluttar for å ta imot. Men strevsamt for mora? Ja, det er det enno.

17.mai i år vart spesiell for meg. Ikkje berre på grunn av oppgåveskriving, men fordi det er 70 år sidan krigen var slutt i 1945. No var ikkje eg der då, men eg er nok over middels interessert i både historie og etter kvart politikk, og eg innser at vi er heldige. Du, så heldige vi er! Vi får gå i tog og feire at vi bur i eit fritt land. Vi har barnetog! Barna feirer at Norge er eit fritt land. Kontrasten mellom markeringa av frigjeringsdagen 8.mai i Norge og markeringa 9.mai i Russland var markant. Feiring av eit fritt land versus militær maktdemonstrasjon frå eit land som yppar seg i Europa. Vi er heldige.

Og ein ting til: eg er lettrørt. Du veit at du er lettrørt når du må svelge klumpen i halsen når du ser korpset marsjere forbi og spelar opp "Gammel jægermarsj" og innser at dei ungane der, dei gjer ein fantastisk innsats på 17.mai! Og når eg ser at russen er med i korpset og får fritak frå uniformsreglane, då blir eg glad langt inn i hjarterota, og må svelge litt til. Og no er søljene ferdig rensa, blanke og fine til konfirmasjonen.

lørdag 28. mars 2015

Ei heilt ny rolle. Dessverre.

I fjor sommar fekk eg utdelt ei ny rolle. I tillegg til at eg er ektefelle, mor, student, sjukepleiar og alle andre kjekke roller. Eg fekk utdelt "pårørande-rolla". Ikkje berre vart eg pårørande, eg vart "sjukepleiarpårørande". Alle som arbeider i helsevesenet veit at andre som arbeider i helsevesenet er dei verste pårørande som finns. Dei veit for mykje, kan for mykje og vil vite alt for mykje. Dei forstår for mykje. Og dei forstår for lite.

Ikkje sjeldan har ein sjukepleiar eller ein lege hausta medlidande blikk etter ein telefonsamtale med påfølgande sukk og orda: "Det var pårørande til NN. Han er lege/sjukepleiar." Eg har sjølv himla med augene og fulgt opp med: "Han bur vel i Oslo òg, då? Eller Bergen?" Svaret er ofte ja, og vi er skjønt einige, utan å ytre eit einaste ord til. At det er dei verste pårørande som er. Dei med utdanning innan helse og som bur langt vekke.

Det er noko med måten desse helse-pårørande ordlegg seg. Dei forventar at når vi får vite at dei har utdanning innan helsesektoren, så skal vi automatisk vere innforstått med at alt vi seier, det forstår dei. Uansett. Bruk helst latinske ord og uttrykk. Dei forstår. Uansett. Om han som ringer er overlege ved psykiatrisk avdeling ved eit sjukehus i Oslo eller Tromsø, så forstår han automatisk alt som foregår med mora som er innlagt på lungeseksjonen i Molde. Eller ved infeksjonsseksjonen. Uansett. "Eg er lege." = "Eg forstår alt, eg vil vite alt, ikkje prøv å skjule noko!" "Har de prøvd å..." " Eg meiner at..." "Eg vil at..." Sjukepleiarane er ikkje det grann betre enn legane. Berre så det er sagt.

Mi historie som sjukepleiarpårørande startar med at eg har eit ærend inn på den medisinske sengeposten eg har vore tilsett ved i mange år. Eg kjenner alle og alle kjenner meg. Det er kollegaer og vener, og dei blir alltid litt forvirra over om eg er på vakt der eller om eg er ute på ærend frå poliklinikken eg no har arbeidd på.

Eg surra rundt og tulla meg til slutt inn på vaktrommet der eg kastar eit blikk på pasienttavla. Der finn eg eit underleg kjent namn. Eit namn eg ikkje kjente, men kjente likevel. Eg forsto ingenting og lurte på kvifor namnet var så kjent? Kven var det som heitte det? Det demra for meg til slutt - klart eg kjente namnet! Det var berre på heilt feil plass. Heilt feil.

Å vere pårørande betyr at ein du er glad i ikkje er frisk eller har behov for meir hjelp enn det du er van med. Det betyr at den du er glad i ikkje er udøyeleg. Det betyr at livet, og verda, blir sett i eit anna perspektiv. Det betyr at du revurderer ditt eige liv.

Det betyr også at du innser kor heldig du er som bur i Norge. Her står legar og sjukepleiarar til disposisjon døgnet rundt. Ja, det er mykje som kunne vore betre, og det er ikkje optimalt at gamlemor på 80 må reise med "samlebuss" når ho skal på kontroll på sjukehuset. Men ho får i alle fall kontroll!

Som sjukepleiar veit eg og forstår meir enn dei fleste andre i familien min. Eg er med glede med på legevisittar for å høyre og forstå kva legen seier. Eg vurderer kva eg skal seie vidare og kva som er best å halde stilt om. Og eg forstår meir enn legane seier. Eg har sett det før. Eg har skrekkscenariet klart for meg og forandrar ferieplanane, fordi alt plutseleg blir så usikkert.

Eg var pårørande på avdelinga der eg hadde arbeidd i årevis. For meg var det trygt. Trygt fordi eg slapp å gjere meg kjent med dei som arbeidde der og som hadde ansvaret for min kjære. Trygt fordi eg kunne vere meg sjølv. Trygt fordi eg visste at eg kunne stole på legane. Samtidig var det slitsamt. Veldig slitsamt. Fordi alle kjente meg. Alle visste at ein eg var glad i var sjuk. Sannsynlegvis alvorleg sjuk.

Det var slitsamt fordi eg var sjukepleiarpårørande som krevde meir enn ein "vanleg" pårørande gjer. Og eg krevde det av kollegaene mine. Venene mine. Balansegangen var ikkje lett. Dei stilte opp med glede, sjukepleiarane, hjelpepleiarane og legane. Dei var fantastiske og eg prøvde "å halde meg i skinnet" og ikkje kreve urimeleg mykje. Eg håpar at eg greidde det, eg trur eg gjorde det, men sjølvinnsikta er vel ikkje alltid til å stole på?

Eg er heldig og har fortsatt alle mine kjære, friske og raske. Det var betennelse og ikkje kreft, slik den mikroskopiske sjansen var. Skrekkscenariet slo ikkje til. Men eg har fått eit glimt av at dei rundt meg ikkje er udøyelege. Ikkje dei heller.

onsdag 30. juli 2014

Rasisme? Her? Nei.

For nokre dagar sidan fant eg meg sjølv sitjande i ein liten gjeng med damer. Ikkje noko uvanleg i seg sjølv det. Det var ein gjeng damer eg kjenner. Nokre av dei har eg kjent i årsvis, nokre kjenner eg ikkje så godt. Men eg likar dei alle. Veldig godt faktisk.

Samtalen kom inn på terrortrusselen som er i Noreg og alt det fører med seg. Eg må litt brydd innrømme at eg ikkje alltid får med meg alt som skjer. Vi ser ikkje på TV kvar dag av den enkle grunn at vi ikkje har TV. Ikkje fordi eg er imot det, men eg kom til eit punkt der eg kjente at TV-en brukte litt for mykje av tida mi. Dessutan har eg funne ut at ein greier seg heilt fint utan å følge med på alt som skjer på TV. Mannen vart veldig glad då eg kom dit, han hadde vore der lenge.

Men altså damegjengen og terrortrusselen. Eg har fått med meg at ting skjer, eg er inne på nettet og les, så eg er ikkje heilt i mørkret. No sa dei at det var oppfordra til ikkje å gå på arbeid denne dagen. Eg må innrømme at min intuitive reaksjon var litt vantru småfnising. Her, i litle Noreg? Likevel, Utøya er fortsatt for friskt i minne til å avfeie det heilt. Samtalen gjekk vidare til bakgrunnen for terrortrusselen, og det er her det uvanlege kjem inn. Eg kjenner at eg no, fleire dagar etterpå, fortsatt er lei meg og sjokkert.

"Ja, der ser vi resultatet av innvandringa." "Ja, ikkje sant? Vi tek imot dei og når vi sender nokon ut av landet så skal dei drepe oss alle saman." Eg må innrømme at eg ikkje hugsar heile samtalen, men han var innom både kjønnslemlesting, burka og niqab. "Kvinnesynet? For dei er kvinnfolk berre til å tisse og bæsje og tråkke på." "Dei er ikkje verdt nokon ting." "Og sjølvmordsbombarar? Dei sender ungar rigga full av bomber for å sprenge seg i lufta! Kven er det som gjer slikt? Kva slags mødrer er det som gjer slikt?"

Samtalen hadde gått frå terrortrussel i Noreg, via innvandrarar, til islamske ekstremistar på få sekund, og dette var for dei forskjellige sider av same sak. Norge har opna opp for muslimane og no ser vi resultatet. Det var spesielt sjølvmordsbombarane dei hengte seg opp i. Korleis kan nokon gjere noko slikt? "Dei vil det jo sjølv!"

Eg er ikkje ekspert på islam, men har fått med meg at ein som drep fiendar i krig og sjølv blir drepne, automatisk hamnar hos Allah, altså i "paradis". Den handlinga veg opp for alt anna den personen har gjort. Eg har òg høyrt historier om trugslar, at dersom dei ikkje gjennomførte aksjonen ville dei bli drepne. Om det stemmer kan eg ikkje garantere (ein link eg fann interessant om akkurat dette: Farstad-om-martyriet-i-islam.pdf). Eg prøvde i alle fall å få fram at det kanskje ikkje er så svart-kvitt som dei framstilte det. Det var det ikkje gehør for.

Dei vel sjølv å vere med, sa dei. Eg er av den oppfatning at det ikkje er alt ein person "vel sjølv" som djupast sett er eit fritt val. Korleis skal vi då forklare korleis Hitler fekk så mange tilhengarar? Hitler tok ikkje makta i eit statskupp. Han fekk overgitt makta frå dei som fekk fleirtal i valet. Han var ein eksepsjonell mann som meistra kunsten med å trollbinde folket og selje ideologien sin på ein ufatteleg effektiv måte. Han fekk kontroll over informasjonskanalane og fekk folket til å velje hans syn på samfunnet, på jødane og på krigen. Det var det tyske folket som ga Hitler rommet han trengte. Valde dei det sjølv? Heilt frivillig? Ut frå det dei hadde tilgang til av informasjon, ut frå tilstanden i landet på den tida, ut frå situasjonen mange av innbyggarane var i: Ja, dei valde det sjølv. Men var det eit fritt val basert på nøytral, balansert og korrekt informasjon? Nei.

Då eg nemnte Hitler for samanlikning vart det raskt avfeia med at då hadde dei ikkje noko val. Anten var du med nazistane, eller du vart skoten. I mitt stille sinn tenkte eg at det var mange nordmenn som verva seg under krigen for å kjempe på Tyskland si side. Det var mange som meldte seg inn i norske NS. Heilt frivillig. Ja, du fekk problem dersom du ytra noko negativt om Hitler og NS. For ikkje å snakke om dersom du vart tatt medan du dreiv motstandsarbeid. Men det var fåtalet av nordmenn som vart tvinga til å bli med av ein pistol.

Eg begynte å kjenne meg lita. Var eg den einaste som tenkte slik? Ei av dei andre sa at det trass alt ikkje er alle muslimske land som er like ille. Ho nemnte Tyrkia, der reglane er liberale mellom anna for påkledning og bruk av burka. Responsen var: "Ja, men prøv å gå ut der åleine på kvelden du. Du kjem ikkje mange meter før du blir voldtatt." Denne kommentaren hausta samtykkande nikk og dei var fortsatt einige i at muslimane er farlege. Alle muslimane.

"Islam er ein livsfarleg religion. Den skulle vore utrydda. Hadde det vore opp til meg skulle alle muslimane vore "laina opp" og skutt ned for fote." Slik som nazistane gjorde under krigen? "Ja, men jødane hadde ikkje gjort noko gale. Det har muslimane." Eg prøvde å få fram at det er forskjell på muslimar og at det er unnatak der slik det er hos alle oss andre. Reaksjonen eg fekk på det er noko av det som sit tydelegast att i tanken min: Det ligg i dei. Dei har vokse opp i det og fått det inn sidan dei var små. Dei har det i seg. Får dei valet mellom oss og dei er det ikkje tvil om kva som vil skje. Ei av dei som sat der fortalte at ho hadde muslimske vener, men at ho ikkje hadde tvil i si sjel om at dersom dei måtte velje var det ho som vart ofra til fordel for islam. Sjølv om dei ikkje er "praktiserande muslimar" no. Dei andre var skjønt einige med ho, dei var heller ikkje i tvil om det. Det ligg i dei.

Etter dette hugsar eg ikkje meir av kva som vart sagt. Gruppa løyste seg opp og samtalen var over. Eg kjente at eg var overvelda over tankemåten som viste seg i desse damene. Eg kjente på at eg skulle ha stått på meir, sagt meir imot. For å vere heilt ærleg er eg usikker på om det hadde vore gagn i, men eg kjenner på at eg skulle prøvd likevel.

Eg har tenkt på denne samtalen fleire gonger etterpå og eg veit ikkje heilt om eg greier å legge det frå meg på ei stund. Tankane kvernar rundt det faktum at dei var dønn seriøse. I alle samtalar kan det kome kommentarar som ein på eit vis kan fleipe vekk og unnskylde. Dette var annleis. Dette var ein heil samtale som dreidde seg om eit spesifikt tema, og alle var seriøse. Dei delte meiningane sine, oppfatningane dei har. For all del, eg er heller ikkje for sjølvmordsbombarar og ekstremisme, berre så det er sagt. Men å skjere alle muslimar over ein kam?

Eg kjenner at eg blir skremt. Er dette haldningar vi vil ha? Er det dette vi i Noreg eigentleg står for? Er vi då eigentleg noko betre enn dei vi kritiserer? Å påstå at alle som tilfeldigvis er født i eit muslimsk land eller inn i ein muslimsk kultur er potensielle terroristar og sjølvmordsbombarar, kan ikkje det kallast å vere rasistisk? Sjåvinistisk og full av fordomar? Det er det same som Hitler og nazistane sa om jødane, alle jødar var ein trussel og øydeleggande for kulturen og den reine, ariske rasen. Ingen jødar var tilrekna retten til liv. Om vi let dei haldningane eg møtte om muslimane få grobotn og rotfeste, er då vi i Noreg djupast sett betre enn nazistane?

Eg nemnte at eg vart sjokkert og at eg vart skremt. Mest av alt vart eg lei meg. Lei meg for at vi har slike haldningar i Noreg. Lei meg for at vi, som vil ha det til at vi er så tolerante, kanskje ikkje har så veldig mykje toleranse når det kjem til stykke, når det gjeld oss sjølv. Lei meg for at så flotte damer, som eg likar å vere saman med, i fullt alvor kjem med slike uttalingar. Eg likar dei fortsatt. Veldig godt. Men eg er lei meg.